ظالمان هر چند كه هر سه قوم رستگارند به حكم خبر اما راه ايشان بر تفاوت است ، مؤمنان از خدا آن را ميخواهند كه راست‌تر است و بخداى نزديكتر و آن راه انبيا و صديقان و شهيدان است چنان كه بعضى مفسران تفسير كرده‌اند . و در « عليهم » سه قراءة مشهورست بصرى و نافع و عاصم - بكسرها و ضمّ ميم . در درج موصول بواو و در وقف به سكون ميم . و « على » در لغت عرب چند معنى دارد : - در وى معنى - الزام - است چنانك گويند - لى عليك كذا - اى وجب عليك و لزمك - و معنى - تمكن - چنان كه گويند : - فلان على رأس امره ، و معنى - فى - كقوله تعالى عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ و بمعنى - عند - كقوله « وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ » و بمعين - من - كقوله « إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ » . غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ غير - تفسير الّذين است يعنى آن نواختگان كه جز از مغضوب عليهم‌اند ، و جز از ضالين . سهل تسترى گفت : « و غير المغضوب عليهم بالبدعة ، و لا الضّالين - غير السنّة » نه راه مبتدعان كه خشم است از تو بر ايشان بآوردن بدعت و گم شدن از راه سنّت . تفسير مصطفى بروايت عدى حاتم آنست كه المغضوب عليهم - جهودان اند ، و لا الضّالين - ترسايان . و هر چند كه اللَّه بر فراوان كس بخشم است اما بر جهودان دو خشم است « 1 » و بر ديگران يكى كه گفت : « فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ » يكى خشم وريشان از بهر تكذيب ايشان عيسى را و ديگر خشم بتكذيب ايشان محمّد را از بهر اين بود كه المغضوب عليهم جهودان نهاد خاصّة . و اين كه « ضالّين » ترسايان نهاد از آن بود كه همه بى راهان بيك ضلالت موصوف‌اند و ايشان به دو ضلالت - كه گفت « قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ » پيشين - ضلوا - گم گشتن ايشان است در افراط در كار عيسى ، و ديگر

--> ( 1 ) نسخهء ج .